Ο Καρυοθραύστης (Ρωσικά: Щелкунчик - Τσέλκουντσικ, γερμανικά: Der Nußknacker - Ντερ Νουσκνάκερ) είναι τίτλος παράστασης μπαλέτου, γραμμένης σε δύο πράξεις και τρεις σκηνές.

Τη μουσική της παράστασης έγραψε ο Ρώσος συνθέτης Πιότρ Τσαϊκόφσκι το 1892, ενώ η ιστορία της βασίζεται στο παραμύθι "Ο Καρυοθραύστης και ο βασιλιάς των ποντικών" που έγραψε το 1816 ο Γερμανός συγγραφέας Έρνεστ Τέοντορ Αμαντέους Χόφμαν και που διασκεύασε αργότερα ο Αλέξανδρος Δουμάς. Η πρωτότυπη χορογραφία ανήκει στον Λεβ Ιβάνοφ.

Η ιστορία αναφέρεται στο δώρο που έκανε στη μικρή Κλάρα ο νονός της, την παραμονή των Χριστουγέννων, σε μια μικρή Γερμανική πόλη. Ήταν ένας κινούμενος στρατιώτης, που λειτουργεί ως καρυοθραύστης.
Όταν η γιορτή τελειώνει και οι καλεσμένοι φεύγουν, η Κλάρα μπαίνει στο ήσυχο σαλόνι για να κοιμίσει τον καρυοθραύστη. Καθώς το ρολόι χτυπά μεσάνυχτα, το κορίτσι αποκοιμάται και μεταφέρεται σε έναν παραμυθένιο κόσμο. Το Χριστουγεννιάτικο δέντρο μεγαλώνει μαγικά, όλα τα παιχνίδια, ανάμεσά τους και ο καρυοθραύστης, ζωντανεύουν και ρίχνονται στη μάχη με μεγάλα ποντίκια που εισβάλλουν στο δωμάτιο. Τελικά ο καρυοθραύστης κερδίζει τη μάχη και μεταμορφώνεται σε έναν όμορφο πρίγκηπα.
Στη δεύτερη πράξη η Κλάρα και ο πρίγκηπας - καρυοθραύστης ξεκινούν για ένα μαγικό ταξίδι. Καθώς όμως ο μαγικός αυτός κόσμος μένει πίσω, η Κλάρα ξυπνά στο σαλόνι κρατώντας τον καρυοθραύστη στην αγκαλιά της.

Η πρεμιέρα της παράστασης δόθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 1892 στο θέατρο "Μαριίνσκι" της Αγίας Πετρούπολης. Η πρώτη παράσταση στο εξωτερικό δόθηκε 42 χρόνια αργότερα, στο Λονδίνο το 1934.
Από τότε έχουν γίνει χιλιάδες παραστάσεις σε όλο τον κόσμο, με αρκετές διασκευές στη χορογραφία, καθώς ο κάθε χορογράφος προσπαθεί να δώσει τη δική του εκδοχή της ιστορίας, πάντα μέσα στα πλαίσια του πρωτότυπου κειμένου.

Το μπαλέτο αυτό έχει χορογραφηθεί επίσης και από δύο εκ των κορυφαίων χορευτών του 20ου αιώνα. Από τον Ρούντολφ Νουρέγιεφ για τα Βασιλικά Μπαλέτα της Σουηδίας και τον Μιχαήλ Μπαρίζνικοφ για το American Ballet Theatre.
Η συνηθέστερη εποχή που ανεβαίνει είναι τα Χριστούγεννα, καθώς τότε είναι κατάλληλο το ρεαλιστικό σκηνικό για τη φανταστική αυτή ιστορία.