Άλωση ή Σφαγή της Τριπολιτσάς ονομάζεται η άλωση της πόλης της Τρίπολης στις 23 Σεπτεμβρίου 1821, επτά μήνες μετά από την έναρξη της Επανάστασης του 1821, από τον άτακτο στρατό των Ελλήνων κάτω από την αρχηγία του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και η σφαγή μεγάλου αριθμού Τούρκων αλλά και Εβραίων αμάχων αμέσως μετά την κατάληψή της. Η άλωση της Τρίπολης ήταν μια σημαντική στρατιωτική επιτυχία των επαναστατημένων Ελλήνων στον αγώνα επικράτησής τους στην Πελοπόννησο αλλά η μεγάλη σφαγή που ακολούθησε, ως αντίποινα στα "λουτρά" αίματος των Τούρκων στην Πελοπόννησο, όπως η Καταστροφή του Αιγίου, η λυσσαλέα Καταστροφή του Γαλαξειδίου που προηγήθηκαν και τις σφαγές αμάχων τον ίδιο καιρό στην Κωνσταντινούπολη[εκκρεμεί παραπομπή], ήταν ένα ιδιαίτερα μελανό σημείο.

Η Τριπολιτσά πριν την Άλωση

Η Τριπολιτσά υπήρξε το σημαντικότερο διοικητικό, στρατιωτικό και οικονομικό κέντρο της Πελοποννήσου με ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, καθώς ήλεγχε τις οδούς προς τις άλλες μεγάλες πόλεις της Πελοποννήσου. Η πόλη ιδρύθηκε περίπου τον 14ο αιώνα στη θέση τριών ερειπωμένων οικισμών: της Μαντίνειας, Τεγέας και του Παλλαντίου και ήδη από το 1786 ήταν έδρα του βιλαετίου του Μοριά με διοικητή τον Πασά του Μορέως. Πασάς στην περίοδο της κήρυξης της επανάστασης ήταν ο Χουρσίτ Μεχμέτ Πασάς. Στην πρωτεύουσα λοιπόν διέμεναν οι πιο πλούσιοι και οι σημαντικοί Τούρκοι αξιωματούχοι. Έτσι, η πόλη είχε τόσο πολιτική όσο και οικονομική σημασία. Οι Έλληνες είχαν δοκιμάσει να την πολιορκήσουν για πρώτη φορά το 1770 κατά τα ορλωφικά που όμως έληξαν άδοξα και οδήγησαν στη σφαγή του ελληνικού πληθυσμού[1] [2].Σύμφωνα με τον Πουκβίλ οι ενορίες της Τριπολιτσάς είχαν τα λιγότερα έσοδα και τους λιγότερους ιερείς[3].Σύμφωνα με άλλες πηγές,κατά το 1821 κατοικούσαν στην πόλη 13000 Έλληνες,7000 Τούρκοι καθώς και 400 Εβραίοι [4].

Το 1821, η Τρίπολη διέθετε ισχυρές οχυρώσεις και πυροβολικό (τηλεβόλα και κανόνια). Προστατευόταν από τείχος πλάτους δύο μέτρων στη βάση και 70 εκ. στην άκρη του και ύψους περίπου 4 μέτρων, με πύργους, μερικοί εκ των οποίων ήταν εξοπλισμένοι με κανόνια και ημισελήνους τοποθετημένες ανά τακτά διαστήματα κατά μήκος των 3,5 χλμ του [5]. Το τείχος που είχε έξι πόρτες, δεν ήταν σε κλασσικό κυκλικό σχήμα. Υπήρχε επίσης ένα μικρό τετράγωνο φρούριο στο εσωτερικό του τείχους, σε ένα νοτιοδυτικό ύψωμα. Παρόλο τον καλό εξοπλισμό του, ήταν πιο εύκολα προσβάσιμο από τα υπόλοιπα κάστρα της Πελοποννήσου γιατί βρισκόταν καταμεσής μιας πεδιάδας και γιατί το τείχος ήταν φτιαγμένο από απλές χωρίς ενίσχυση πέτρες αλλά κυριότερα επειδή δεν μπορούσε να ελπίζει σε οποιαδήποτε υποστήριξη δια θαλάσσης.

Πριν την έκρηξη της επανάστασης, καθώς προέβλεπαν οι Τούρκοι επιχειρήσεις των επαναστατών κατά της πόλης, επιχείρησαν διωγμούς και συλλήψεις στις γύρω περιοχές. Αρκετοί πρόκριτοι και αρχιερείς κρατήθηκαν ως όμηροι των τουρκικών αρχών, προκειμένου να μη γίνει η πόλη αντικείμενο επίθεσης, κρατήθηκαν με δόλο στις φυλακές και πολλοί από αυτούς θανατώθηκαν μετά βασανιστηρίων.

Ο πληθυσμός της πόλης είχε διπλασιαστεί από την αρχή του πολέμου και είχε φτάσει σύμφωνα με διάφορες πηγές από 25.000 έως και 34.000 [6]. κατοίκους. Οι Τούρκοι της Πελοποννήσου, τρομοκρατημένοι από τις μάχες, και τους σκοτωμούς των πρώτων εβδομάδων του πολέμου κατέφυγαν σε πόλεις που φυλάσσονταν από κάστρα[7]. Πριν την έναρξη της πολιορκίας όλοι οι Έλληνες είχαν διαφύγει εκτός από 38 ομήρους εκ των οποίων πέντε επίσκοποι που είχαν κληθεί νωρίτερα από τις οθωμανικές αρχές με κάποια διοικητική αφορμή[8].

Τη στρατηγική σημασία της κατάληψης της Τρίπολης περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον είχε κατανοήσει ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Χάρη στην επιμονή του οι Έλληνες απέφυγαν την πολυδιάσπαση που είχε προταθεί από άλλους οπλαρχηγούς που στόχευαν στα μικρά μεσσηνιακά κάστρα και επικεντρώθηκαν σε έναν μεγάλο και κεντρικό στόχο, που θα βοηθούσε στον ουσιαστικό έλεγχο της Πελοποννήσου.

Η πολιορκία της πόλης

Την Τρίπολη την πολιορκούσαν οι Κολοκοτρώνης, Πέτρος Μαυρομιχάλης, Γιατράκος και Αναγνωσταράς. Ο Δημήτριος Υψηλάντης είχε αποχωρήσει νωρίτερα για την Κόρινθο, θεωρώντας ότι δεν αρμόζει σε τακτικό στρατό η λεηλασία και η λαφυραγώγηση[9].

Εντός των τειχών βρίσκονταν συγκεντρωμένοι περισσότεροι από τριάντα χιλιάδες άμαχοι Τούρκοι, Αρβανίτες, Εβραίοι καθώς και αρκετές χιλιάδες ενόπλων. Όταν η κατάσταση των πολιορκημένων έγινε δύσκολη από την έλλειψη τροφίμων αλλά και από τις συνεχόμενες ήττες των τουρκικών στρατευμάτων σε μάχες στο Λεβίδι, στο Βαλτέτσι,στη Γράνα και στα Δολιανά [10] και διαφαινόταν η κατάληψή της, ορισμένοι από αυτούς άρχισαν ιδιωτικές διαπραγματεύσεις με τους πολιορκητές για την ασφαλή έξοδό τους από την πολιορκημένη πόλη. Μέχρι την τελευταία στιγμή, οι πλουσιότερες οικογένειες προσέγγιζαν οπλαρχηγούς και με το κατάλληλο αντίτιμο εξαγόραζαν την προστασία τους φεύγοντας από την Τριπολιτσά, αρκετοί με τα κινητά τους υπάρχοντα. Ο Raybaud αναφέρει χαρακτηριστικά ότι οι Μαυρομιχαλαίοι, η Μπουμπουλίνα, ο Κολοκοτρώνης και οι υπόλοιποι οπλαρχηγοί κατάφεραν να κάνουν περιουσίες μέσα σε λίγες μέρες με αυτές τις "κατάπτυστες δοσοληψίες"[11]. Ως μοναδική εξαίρεση σε αυτό το όργιο χρηματισμού αναφέρεται ο Νικηταράς[12]. Με ξεχωριστή συμφωνία οι Αλβανοί της πόλης έφυγαν για την Ήπειρο υπό την προστασία του Κολοκοτρώνη[13]. Την συμφωνία αυτή θέλησε να παραβιάσει ο Ανδρέας Λόντος, επειδή οι Αλβανοί αυτοί είχαν λεηλατήσει την Βοστίτσα, εμποδίστηκε όμως απο τον Πλαπούτα.

Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, οι Έλληνες προσπαθούσαν να συνεννοηθούν μεταξύ τους για το μοίρασμα των λαφύρων. Όταν έπεφτε η πόλη οι στρατιώτες, οι οποίοι δεν είχαν πληρωθεί από την αρχή της πολιορκίας, θα λάμβαναν τα τρία τέταρτα της λείας ενώ το υπόλοιπο ένα τέταρτο θα πήγαινε στο Εθνικό θησαυροφυλάκιο. Η μοιρασιά μεταξύ των ανδρών θα ήταν ισότιμη: η οπισθοφυλακή θα λάμβανε όσα και η εμπροσθοφυλακή. Μερίδια είχαν προβλεφθεί ακόμα και για τις οικογένειες των νεκρών κατά τη διάρκεια της μάχης. Παράλληλα θεσπίστηκαν ειδικές αμοιβές για κάθε αιχμάλωτο Τούρκο[14], ενώ μέχρι τότε πληρώνονταν μόνο για τα κομμένα κεφάλια που έφερναν στο στρατόπεδο (τρεις πιάστρες). Ο Maxime Raybaud πάντως αναφέρει ότι τα κομμένα κεφάλια παρέμεναν στο στρατόπεδο, όπου προκαλούσαν μεγάλη δυσοσμία[15] και δεν είχαν παραδοθεί για χρήματα.

Η άλωση και η σφαγή των αμάχων

Ο χρηματισμός των οπλαρχηγών δεν περνούσε απαρατήρητος από το στράτευμα, που έβλεπε τα πολυπόθητα και πολυαναμενόμενα κέρδη του να χάνονται πάνω σε γαϊδουράκια και μουλάρια τα οποία εξαφανίζονταν στις σκηνές των αρχηγών. «Οι στρατιώτες, δυσαρεστημένοι που έβλεπαν τελευταία στιγμή τη λεία στην οποία είχαν υπολογίσει, να εξανεμίζεται πριν την ώρα της, εκδήλωναν τη δυσαρέσκειά τους και ρώταγαν ο ένας τον άλλον πότε επιτέλους θα έκαναν την έξοδο τους οι Αλβανοί, γιατί μόνο αυτό περίμεναν για να ριχτούν στον τόπο. Όλη η ημέρα της 4ης[16] πέρασε μέσα σε αυτήν την προσμονή και μέσα στη μεγαλύτερη ηρεμία: την ηρεμία που προηγείται μιας αιματηρής καταιγίδας!»[17].

Στις 23 Σεπτεμβρίου 1821 ο οπλαρχηγός Δούνιας από την Κυνουρία κατάφερε να σκαρφαλώσει στα τείχη και να ανοίξει την πόρτα του Αναπλιού[18] και οι δυνάμεις των επαναστατημένων Ελλήνων υπό την αρχηγία του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη κατέλαβαν την Τρίπολη. Η σφαγή που ακολούθησε την κατάληψη της πόλης από τον στρατό του Κολοκοτρώνη ήταν τρομακτική: επί τρεις ημέρες οι Έλληνες σφαγίαζαν τους αμάχους Τούρκους και Εβραίους, τις γυναίκες, τα παιδιά και τα βρέφη, αφού προηγουμένως βίασαν, βασάνισαν, εκπαραθύρωσαν, έκαψαν και λεηλάτησαν. Σύμφωνα με κάποιες πηγές, υπολογίζεται ότι θανατώθηκαν 2.000 Εβραίοι και 30.000 Τούρκοι[19][20][21]. Κατά τον J. M. Wagstaff τα θύματα αριθμούσαν "ανάμεσα σε 10000 και 15000"[22].Κατά την Σύγχρονο Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη οι σφαγιασθέντες ανέρχονταν σε περίπου 12000 [23].Σύμφωνα με τον συνεκδότη της Encyclopedia Americana Thomas Gamaliel Bradford τα θύματα ήταν 8.000[24], ενώ κατά τον Τόμας Κέρτις[25] τα θύματα ήταν 6.000.

Για τη σφαγή ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αναφέρει χαρακτηριστικά στο ημερολόγιό του: «Το ασκέρι όπου ήτον μέσα, το ελληνικό, έκοβε και εσκότωνε, από Παρασκευή έως Κυριακή, γυναίκες, παιδιά και άντρες, τριάνταδύο χιλιάδες. Το άλογό μου από τα τείχη έως τα σαράγια δεν επάτησε γη. Ελληνες εσκοτώθηκαν εκατό.»[26].

Περίπου εκατό Ευρωπαίοι αξιωματικοί παρακολούθησαν τις σφαγές στην Τριπολιτσά. Ο William St. Clair, ο οποίος αναφέρει στο βιβλίο του πολλούς αξιωματικούς αυτόπτες μάρτυρες, γράφει: «Πολύ πάνω από δέκα χιλιάδες Τούρκοι πέθαναν. Αιχμάλωτοι τους οποίους υποπτευόταν οι Έλληνες ότι έκρυβαν τα χρήματά τους βασανίστηκαν βίαια. Τους ξερίζωσαν χέρια και πόδια και τους σούβλισαν αργά πάνω σε φωτιές. Άνοιγαν τις κοιλιές των εγκύων γυναικών, τους έκοβαν τα κεφάλια και έβαζαν κεφάλια σκυλιών ανάμεσα στα πόδια τους. Από την Παρασκευή ως την Κυριακή ο αέρας ήταν γεμάτος από κραυγές. Ένας Έλληνας καυχάτο ότι έσφαξε ενενήντα αμάχους. Οι Eβραίοι της πόλης υπέστησαν συστηματικούς βασανισμούς ... Επί εβδομάδες μετά λιμοκτονούντα παιδιά Τούρκων που έτρεχαν αβοήθητα μέσα στα χαλάσματα σφαγιάσθηκαν και πυροβολήθηκαν από ενθουσιώδεις Έλληνες... Όλα τα πηγάδια μολύνθηκαν από τα πτώματα που είχαν πέσει μέσα»[27].

Ο εκ των θεμελιωτών του φιλελληνικού κλίματος στην Δυτική Ευρώπη, περιηγητής και ιστορικός Φρανσουά Πουκεβίλ δε διστάζει να γράψει ότι «μονάχα αν βάλει κανείς στον νου τους τις χειρότερες βιβλικές καταστροφές όπου σφάζανε ακόμη και τα κατοικίδια ζώα, θα έχει μια πιο πιστή εικόνα της σφαγής της Τριπολιτσάς». [28]

Ο Έλληνας ιστορικός Ιωάννης Φιλήμων[29] είναι ακόμη γλαφυρότερος μιλώντας για την σφαγή: «Γυναίκες ων η λευκότης διεφιλονείκει και προς αυτήν την χιόνα, νεανίδες, ων ουδ’ ο θάνατος κατεμάρανε την χιόνα, βρέφη, τα μεν χειραπτάζοντα τους μαστούς και βαβάζοντα, τα δε το στόμα έχοντα επί μαστού αιμοφύρτου, νέοι, γέροντες, άντρες, ανάμικτοι κατέκειντο θέαμα βαρυπενθές... Ιδίως δε η εκ της πύλης των Καλαβρύτων μέχρι του σατραπείου λεωφόρος από λιθοστρώτου μετεσχηματίσθη, ιν’ είπωμεν, εις πτωματόστρωτον, και ουθ’ ο πεζός, ουθ’ ο ίππος επάτει επί της γης, αλλά επί πτωμάτων»[30].

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Δ. Αινιάν η σφαγή δεν ήταν προμελετημένη: "ως δε συμβαίνει εις τοιαύτας εκ ταυτομάτου λαμβάνουσας χώραν πράξεις, ουδέν κίνημα εγίνετο εκ σχεδίου τινός, εκ παραγγελίας, ή εκ συνεννοήσεως"[31]. Η περιγραφή του Φωτάκου είναι εξίσου αποκαλυπτική: «Ακόμα και τώρα έρχεται στο νού μου το λιάνισμα και το τρίξιμο των κοκκάλων και ανατριχιάζω. Τους επαρακάλεσα να παύσουν την σφαγή αλλά δεν εκατόρθωσα τίποτα, μάλιστα εφοβήθηκα μη μου δώσουν και εμένα καμία πληγήν. Τόσην ήτο η μέθη των δια να σκοτώνουν Τούρκους...»[32]. "Ευκόλως δύναται τις να συμπεράνη οποίαι πράξεις έλαβον χώραν κατά την περίστασιν ταύτην, όταν συλλογισθή από πόσα και οποία πάθη εκυριεύοντο οι εισβαλόντες εις την πόλιν, και διά πόσας αναμνήσεις δεινών έπρεπε να ικανοποιηθώσιν!"[33].

Συνέπειες

Πέραν της ψυχρής έως αρνητικής στάσης φιλελλήνων για τα ελληνικά δίκαια, η λαφυραγώγηση και οι σφαγές είχαν ως άμεση συνέπεια και τη διάλυση του τακτικού στρατού, που θεσπίστηκε από τον Δημήτριο Υψηλάντη στην Καλαμάτα το 1821. Η πολιορκία της Τρίπολης έφερε σε σύγκρουση τους ατάκτους και τους οπλαρχηγούς τους με το τακτικό σώμα. Καθώς ο Υψηλάντης θεωρούσε ανάρμοστη για τακτικό σώμα τη λεηλασία, κράτησε τις δυνάμεις του στις θέσεις τους. Φυσική συνέπεια ήταν να μην μείνει τίποτα για τη συντήρηση των τακτικών δυνάμεων, όταν τελείωσαν τη λαφυραγώγηση της πόλης οι Μανιάτες και οι άτακτοι. Παρά τις αρχικές υποσχέσεις τους οι πρόκριτοι και οι οπλαρχηγοί κράτησαν τα λάφυρα, αφήνοντας στη λιμοκτονία το τακτικό σώμα στρατού που σταδιακά διαλύθηκε από τις λιποταξίες, έως την επανασύνταξή του στην Κόρινθο από τον Μαυροκορδάτο[34].

Η νίκη ωστόσο, είχε μεγάλο θετικό αντίκτυπο στο ηθικό των επαναστατημένων σύμφωνα με τον Περικλή Θεοχάρη που σημειώνει ότι "η πτώσις της Τριπολιτσάς, μετά από έξάμηνον πολιορκίαν, υπήρξε αποφασιστική για την εδραίωσιν και την εξέλιξιν του Αγώνος...δημιουργούσε αυτοπεποίθησιν στους αγωνιστές, που τώρα μπορούσαν ευκολώτερα να κτυπήσουν τα άλλα φρούρια, όσα βρίσκονταν ακόμη στα χέρια των Τούρκων, και ανέβαζε το ηθικό τους, καθώς είχε πια εξουδετερωθή η κυριότερα εστία της τουρκικής αντιστάσεως. Με τα λάφυρα εξ άλλου, στα οποία περιλαμβάνονταν 11.000 όπλα, μπόρεσαν να οπλισθούν πολλοί αγωνισταί" ώστε η επανάσταση να πάρει πλέον διαστάσεις[35].

Στο εξωτερικό παρόλο που οι ήττες και οι σφαγές που υπέμειναν οι Έλληνες είχαν συγκινήσει τη διεθνή γνώμη και προκάλεσαν την ανάπτυξη του φιλελληνισμού, η σφαγή των Τούρκων στην Τρίπολη δεν είχε το αντίστροφο αποτέλεσμα. Ένας από τους φιλέλληνες που αντέδρασαν αρνητικά ήταν ο σκωτσέζος Τόμας Γκόρντον. Αποκαρδιωμένος, παράτησε το ελληνικό ζήτημα αφού υπήρξε μάρτυρας των φρικαλεοτήτων που έλαβαν χώρα κατά την κατάληψη της πόλης. Δεν επέστρεψε μάλιστα παρά πέντε χρόνια αργότερα και μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις[36][37].

Μεταγενέστερες αναφορές

Η σφαγή που επακολούθησε της άλωσης της Τριπολιτσάς δεν αντιμετωπίστηκε με ενιαίο τρόπο από την επίσημη ιστοριογραφία του ελληνικού κράτους σε ότι αφορά τουλάχιστον τα σχολικά βιβλία της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης: σε κάποιες περιπτώσεις δεν υπήρχαν αναφορές σε αυτήν[38], ενώ σε μία περίπτωση υπήρξε λεπτομερής καταγραφή των περιστατικών[39].

Ξένοι ιστορικοί υποστήριξαν ότι υπήρχε σχέδιο εθνοκάθαρσης όπως ο ιστορικός Τζορτζ Φίνλεϊ που αναφέρει ότι η εξόντωση των Μουσουλμάνων στις αστικές περιοχές ήταν το αποτέλεσμα προμελετημένου σχεδίου και προήλθε από τις συστάσεις ανθρώπων των γραμμάτων παρά από τα εκδικητικά συναισθήματα του λαού[40] Με τη σειρά του ο William St. Clair έγραψε πως "το όργιο της γενοκτονίας σταμάτησε στην Πελοπόννησο μόνον όταν δεν υπήρχαν πλέον Τούρκοι για να σφαγούν"[41].

Ακουθώντας την πάγια τακτική της εποχής για συγκάλυψη και αιτιολόγηση των γεγονότων στα μάτια της Ευρώπης ο εκδότης Άμπραχαμ Τζον Βάλπρι (Abraham John Valpy) θεωρεί ότι "το πιο βάρβαρο απ’ όλα...είναι η προσπάθεια μερικών να εξομοιώσουν το ελληνικό χαρακτηριστικό της "συστηματικής σκληρότητας", όπως το λένε, με εκείνο των ίδιων των Τούρκων, και για το λόγο αυτό αναφέρονται συνεχώς στην ιστορία των βαρβαροτήτων που πραγματοποιήθηκαν στην Τριπολιτσά...Εάν μιλάμε για συστηματικές σκληρότητες, δεν θα πρέπει να δώσουμε προσοχή τόσο στις φρικτές πράξεις του πολέμου, αν και είναι τρομερές, όσο σε εκείνες που για τέσσερις συνεχείς αιώνες εφαρμόσθηκαν μονομερώς ενάντια στα αθώα θύματά τους"[42].

Και όπως ο J. Irving Manatt θεωρεί : "η ελληνική προσπάθεια δεν μπορεί ποτέ να γίνει κατανοητή χωρίς παραστατική εξέταση τετρακοσίων ετών τουρκικής κυριαρχίας". Ήταν "το φυσιολογικό αποτέλεσμα της εμπειρίας τετρακοσίων ετών υπό τους μουσουλμάνους, της υποταγής των Ελλήνων στο ελληνικό έδαφος σε μια χούφτα αλλοδαπών κατακτητών, εκ διαμέτρου αντίθετων στη φυλή τη θρησκεία και τον πολιτισμό, οι οποίοι στραγγίζουν το καλύτερο αίμα τους για την ικανοποίηση του πάθους τους για άναρχη δύναμη και την επιβολή της, έως ότου ωριμάζει η συσσωρευμένη καταπίεση με αναπόφευκτη συγκομιδή μια εθνική βεντέτα. Μόλις δοθεί το ιστορικό υπόβαθρο, βλέπουμε ότι εκ φύσεως μια ελληνική έγερση σήμανε έναν πόλεμο εξολόθρευσης"[43][44].

Πιθανώς ερμηνεύσιμη αλλά αδικαιολόγητη χαρακτηρίζει τη σφαγή ο έλληνας ιστορικός Κ. Παπαρρηγόπουλος, ο οποίος γράφει στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους: «Συνέβη σφαγή ανωφελής και ανηλεής πολλών χιλιάδων οσμανιδών»[45]. Λίγο πιο κάτω σελ. 57 αναφέρει πώς «ημπορεί ίσως να εξηγηθή εκ του προαιωνίου μεταξύ των δύο φυλών και θρησκειών πάθους, αλλά να δικαιολογηθή δεν επιτρέπεται».

Το συμβάν στη σύγχρονη ελληνική ιστοριογραφία

Τα γεγονότα της άλωσης της Τρίπολης εν γένει αποσιωπήθηκαν στην ελληνική ιστοριογραφία ή αναζητήθηκαν αίτια που θα μπορούσαν να μετριάσουν το μέγεθός τους. Στην ελληνική εκπαίδευση οι μαθητές δε διδάσκονται ούτε τα αίτια ούτε τις συνέπειες του συμβάντος[46].

Ο Άκης Γαβριηλίδης στο βιβλίο του Η αθεράπευτη νεκροφιλία του ριζοσπαστικού πατριωτισμού θεωρεί πως είχε σημασία η πλήρης εξαφάνιση Εβραίων και Τούρκων από την Τρίπολη κατά την κατάληψη της πόλης στο εννοιολογικό πλαίσιο μιας εθνοκάθαρσης[47]. Το γεγονός της εθνοκάθαρσης πιστοποιείται ακόμη περισσότερο όχι μόνον από τον εκτοπισμό ή την εξαφάνιση των Τούρκων και Εβραίων κατοίκων της πόλης, αλλά και από την καταστροφή των μνημείων -στην προκειμένη περίπτωση των τάφων- που πιστοποιούσαν την εκεί μακρά παρουσία τους[48].

Σύμφωνα με τον Σ. Στάθη οι αναφορές περί "εθνοκαθάρσεως" στο ζήτημα της Τριπολιτσάς, εκλαμβάνονται ως προσπάθειες "γενίκευσης" που έχουν ως αποτέλεσμα την "ιδεολογικοποίηση" της Ιστορίας και τελικά την έκπτωσή της "σε προπαγάνδα"[49].

Εν έτει 2001 ο ιστορικός Κωστής Παπαγιώργης καταγράφει τα εξής, στο βιβλίου του Κανέλος Δεληγιάννης: «Εντούτοις αυτό που θεωρήθηκε εθνική ντροπή ήταν στην πραγματικότητα μια εθνική ανάσταση - έστω και ανόσια. Μόνο με την άλωση της Τριπολιτσάς οι ραγιάδες μυήθηκαν στο βαθύτερο νόημα του πολέμου που είχαν κηρύξει. Δεν υπήρχε πλέον κανένα περιθώριο συμβιβασμού ανάμεσα στους δύο λαούς. Ο πόλεμος θα έφτανε μέχρις εσχάτων. Μέσα στην πρωτάκουστη αιματοχυσία και στο λύθρο οι επαναστάτες έπαιρναν ουσιαστικά το αληθινό πολεμικό βάπτισμα. Και βέβαια δεν χρειάζεται να δικαιολογούμε τις μαύρες σκηνές που εκτυλίχθησαν στους δρόμους και στα σπίτια της πρωτεύουσας με το μένος αιώνων κατά του τυράννου. Οι Μοραΐτες μετρούσαν μόλις έναν αιώνα σκλαβιάς. Είχαν όμως αναγκή μια κατάσταση απόλυτου ασυδοσίας για να ανακτήσουν την φυλετική τους αυτοπεποίθεση. Και την ανέκτησαν με μια αθεμιτουργία που δεν βρήκε ποτέ τον υμνητή της. Το νεοσύστατο κράτος είχε ανάγκη την προβολή ηρωϊκών θυσιών γι'αυτό το Μεσολόγγι απέβη εθνικό σύμβολο ενω η Τρίπολη αποσιωπήθηκε»[50].

Σημειώσεις - παραπομπές

↑ D. Brewer, op. cit., p. 111-112
↑ Brunet de Presle και Blanchet, op. cit., p. 387-388.
↑ François Pouqueville, Voyage dans la Grèce., Firmin Didot, 1820. τόμος IV, σελ. 461.
↑ Σύγχρονος Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη,τόμος 23ος,σελ 282.
↑ Maxime Raybaud, op. cit., σελ. 374
↑ Maxime Raybaud, op. cit., p. 389
↑ Brunet de Presle et Blanchet, op. cit., 438.
↑ D. Brewer, op. cit., σελ. 111-112
↑ Κωστής Παπαγιώργης, Κανέλλος Δεληγιάννης, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2001, 123
↑ Σύγχρονος Εγκυγκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη,τόμος 23ος,σελ 282
↑ Raybaud, Louis Maxime,1760-1842. Mémoires sur la Grèce pour servir à l'histoire de la guerre de l'Independance, accompagnés de plans topographiques, /par Maxime Raybaud, ___ ; avec une introduction historique, par Alph. Rabbe.Paris :Tournachon-Molin, Libraire,[1824-5], σε 455 (ψηφιακή έkδοση από τη βάση δεδομένων του Πενεπιστημίου Κρήτης, Ανέμη)
↑ Maxime Raybaud, op. cit., p. 459.
↑ Brunet de Presle et Alexandre Blanchet, Grèce depuis la conquête romaine jusqu’à nos jours, Firmin Didot, 1860, 492.
↑ D. Brewer, op. cit, p. 118.
↑ Maxime Raybaud, op. cit., σελ. 436.
↑ Αναφέρεται στην παραμονή της σφαγής, 4 Οκτωβρίου στο Ιουλιανό ημερολόγιο και 22η Σεπτεμβρίου στο παλαιό
↑ Maxime Raybaud, op. cit., σελ. 459, μτφρ. του συντάκτη.
↑ Τάσος Βουρνάς, Ιστορία της Νεώτερης και σύγχρονης Ελλάδας, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1997, Τόμος Α΄, 104
↑ Κωστής Παπαγιώργης, Κανέλλος Δεληγιάννης, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2001, 124.
↑ Τάσος Βουρνάς, Ιστορία της Νεώτερης και σύγχρονης Ελλάδας, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1997, Τόμος Α΄, 104.
↑ Hercules Millas, «History Textbooks in Greece and Turkey», History Workshop, n°31, 1991.
↑ J. M. Wagstaff, War and Settlement Desertion in the Morea, 1685-1830, Transactions of the Institute of British Geographers, New Series, Vol. 3, No. 3, Settlement and Conflict in the Mediterranean World. (1978), 301.
↑ Σύγχρονος Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη,τόμος 23ος,σελ 282.
↑ Thomas Gamaliel Bradford, Encyclopedia Americana, Desilver, Thomas, & Co Encyclopedias and dictionaries, 1835, 20.
↑ Thomas Curtis, The London encyclopaedia, 1839, 646.
↑ Διήγησις συμβάντων της Ελληνικής φυλής, Απομνημονεύματα Κολοκοτρωναίων, Εκδόσεις Νάστου, τόμος 1, 112.
↑ William St. Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence, Oxford University Press, London, 1972, 43.
↑ Pouqueville, Francois Charles Hugues Laurent, 1770-1838. Histoire de la regeneration de la Grece :comprenant le precis des evenements depuis 1740 jusqu'en 1824. /Par F.C.H.L. Pouqueville ___ Avec cartes et portraits.Paris :Firmin Didot Pere et fils,1824, 3ος τόμος, σελ 202
↑ Στο Ιωάννης Φιλήμων Δοκίμιον ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως.
↑ Θανάσης Τριαρίδης, Η «Ελευθερία» που σφάζει αμάχους. Ο συγγραφέας αποποιείται των δικαιωμάτων του για οποιαδήποτε χρήση του κειμένου
↑ Αινιάν Δημ., Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως (ανατύπωση έκδ. 1834), εκδ. Βεργίνα, 1996, σελ. 57
↑ (Φωτάκου, τόμ. Α΄, 246.
↑ Αινιάν, ό.π.
↑ Διαμαντούρος Νικηφ. 2002, Οι απαρχές της συγκρότησης σύγχρονου κράτους στην Ελλάδα, 1821-1828, (μτφρ. Κ. Κουρεμένος), ΜΙΕΤ Αθήνα, 224-226
↑ Θεοχάρης Περικλής, Το χρονικόν της ενάρξεως της επαναστάσεως στην Πελοπόννησο, Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, τόμ.70, τεύχ.2, 1995, σελ. 196.
↑ Woodhouse C. M. 1999, Modern Greece. A Short History, Faber and Faber, London, 136. (ISBN 0-571-19794-9)
↑ Brewer David 2001, The Greek War of Independence. The Struggle for Freedom from Ottoman Oppression and the Birth of the Modern Greek Nation, The Overlook Press, New York, 122 (ISBN 1-58567-395-1).
↑ Ενδεικτικά αναφέρουμε: Ιστορία Νεότερη-Σύγχρονη Γ'Γυμνασίου, Αθήνα: Οργανισμός Εκδόσεων σχολικών βιβλίων, 1989, σελ. 188, Ιστορία Στ' Δημοτικού, Στα νεότερα και σύγχρονα χρόνια, Οργανισμός Εκδόσεων Διδακτικών βιβλίων, Αθήνα, 2006, 44.
↑ Ιστορία Νεώτερη και Σύγχρονη (1789-1909), Γ' Λυκείου, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1992, 89.
↑ George Finlay, History of the Greek Revolution and the Reign of King Otho, by H. F. Tozer (ed.), Clarendon Press, Oxford, 1877 Reprint London 1971, 152 ISBN 900834 12 9.
↑ William St. Clair, ό.π. 12.
↑ Abraham John Valpy, The Pamphleteer, Great Britain Politics and government Periodicals, 1822, 182
↑ J. Irving Manatt, σχόλιο στο The War of Greek Independence του W. Alison Phillips, The American Historical Review, Vol. 3, No. 3. (Apr., 1898), σελ. 538
↑ Edward Mead Earle, «American Interest in the Greek Cause, 1821-1827», The American Historical Review, vol. 33, n° 1 (Octobre, 1927), 6.
↑ Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. 6, Αθήνα, 1932, 53
↑ Για μια ανάλυση του ζητήματος βλ. «Βιβλίο ιστορίας ή βιβλίο υστερίας;» του Αλέξανδρος Γεωργόπουλου, αν. καθ. Α.Π.Θ.
↑ Γαβριηλίδης Άκης 2006, Η αθεράπευτη νεκροφίλία του ριζοσπαστικού πατριωτισμού, Futura, Αθήνα, 135, ISBN 9606654161.
↑ Σιμόπουλος Κυρ. 1979, Πώς είδαν οι ξένοι την Ελλάδα του '21, Α' τομ. 1821-1822, Αθήνα, 281 κ.ε.
↑ εφημ. Ελευθεροτυπία, 28/03/2006.
↑ Παπαγιώργης Κ. 2001, Κανέλλος Δεληγιάννης, Καστανιώτης, Αθήνα, 124.

[Επεξεργασία] Βιβλιογραφία

Βουρνάς Τάσος 1997, Ιστορία της Νεώτερης και σύγχρονης Ελλάδας, Τόμος Α΄, Πατάκης, Αθήνα.
Γαβριηλίδης Άκης 2006, Η αθεράπευτη νεκροφίλία του ριζοσπαστικού πατριωτισμού, Futura, Αθήνα.
Διαμαντούρος Νικηφ. 2002, Οι απαρχές της συγκρότησης σύγχρονου κράτους στην Ελλάδα, 1821-1828, (μτφρ. Κ. Κουρεμένος), ΜΙΕΤ Αθήνα.
Κολοκοτρώνης, Θεόδωρος Κ.,1770-1843.Διήγησις συμβάντων της ελληνικής φυλής από τα 1770 έως τα 1836 /Υπαγόρευσε Θεόδωρος Κωνσταντίνου Κολοκοτρώνης. Αθήνησιν: Τύποις Χ. Νικολαϊδου Φιλαδελφέως, 1846.
Παπαγιώργης Κωστής, 2001, Κανέλλος Δεληγιάννης, Καστανιώτης, Αθήνα.
Σιμόπουλος Κυρ. 1979, Πώς είδαν οι ξένοι την Ελλάδα του '21, Α' τομ. 1821-1822, Αθήνα.
Τρικούπης, Σπυρίδων, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως (Τόμος 2ος σελ.84-94)

Στα αγγλικά:

Brewer David 2001, The Greek War of Independence. The Struggle for Freedom from Ottoman Oppression and the Birth of the Modern Greek Nation, The Overlook Press, New York. (ISBN 1-58567-395-1)
Brunet de Presle et Alexandre Blanchet, Grèce depuis la conquête romaine jusqu’à nos jours, Firmin Didot, 1860.
Σχόλιο του James Irving Manatt στην επισκόπηση του βιβλίου The War of Greek Independence του W. Alison Phillips, στο The American Historical Review, Vol. 3, No. 3. (Apr., 1898), σελ. 538.
John Lee Comstock, History of the Greek Revolution, Compiled from Official Documents of the Greek Government, New York, William W. Reed & Co., 1828.
Edward Mead Earle, «American Interest in the Greek Cause, 1821-1827», The American Historical Review, vol. 33, n° 1 (October, 1927), σ. 44-63.
Finlay George 1971, History of the Greek Revolution and the Reign of King Otho, by H. F. Tozer (ed.), Clarendon Press, Oxford, 1877 Reprint London.
Millas Hercules 1991, «History Textbooks in Greece and Turkey», History Workshop, n°31.
St. Clair William 1972, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence, Oxford University Press, London.
Woodhouse C. M. 1999, Modern Greece. A Short History, Faber and Faber, London. (ISBN 0-571-19794-9)

Στα γαλλικά:

Pouqueville, Francois Charles Hugues Laurent, 1770-1838. Histoire de la regeneration de la Grece :comprenant le precis des evenements depuis 1740 jusqu'en 1824. /Par F.C.H.L. Pouqueville ___ Avec cartes et portraits.Paris :Firmin Didot Pere et fils,1824.4 v.
Raybaud, Louis Maxime,1760-1842. Mémoires sur la Grèce pour servir à l'histoire de la guerre de l'Independance, accompagnés de plans topographiques, /par Maxime Raybaud, ___ ; avec une introduction historique, par Alph. Rabbe.Paris :Tournachon-Molin, Libraire,[1824-5] (ψηφιακή έkδοση από τη βάση δεδομένων του Πενεπιστημίου Κρήτης, Ανέμη)
Brunet de Presle, W.(Vladimir),1809-1875Grece : depuis la conquete romaine jusqu' a nos jours, /par Brunet de Presle et Alexandre Blanchet.Paris :F. Didot,1860 (σελ 486-492)

Δικτυακοί τόποι

Θανάσης Τριαρίδης, Η «Ελευθερία» που σφάζει αμάχους.