Ο Αθανάσιος Ψαλίδας (1767-1829) υπήρξε λόγιος, συγγραφέας και διδάσκαλος, από τις σημαντικότερες μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Οι σπουδές του

Γεννήθηκε στα Ιωάννινα το 1767 και αφού τελείωσε τα ανώτερα σχολεία στην γενέτηρά του συνέχησε την μόρφωσή του στη Ρωσία (1785-1787), που ήταν εγκατεστημένοι οι αδελφοί του, και εν συνεχεία στη Βιέννη (1787-1795). Το 1791 εκδίδει το βιβλίο «Αληθής Ευδαιμονία», στα ελληνικά και στα λατινικά. Με το έργο αυτό επανεξετάζει και επανατοποθετεί θεμελιώδη ζητήματα του καιρού του, όπως η ύπαρξη του Θεού, η αθανασία, η μεταθανάτια αντίδοση, ελευθερία του ανθρώπου, η έννοια και τα όρια της ελευθερίας.

Παράλληλα με τις σπουδές του ο Α. Ψαλίδας πρόσφερε τις υπηρεσίες του σε ελληνικές εκδοτικές επιχειρήσεις και τυπογραφία συμπατριωτών του στη Βιέννη. Εκείνη την εποχή άρχισε να συγγράφει και σημαντικό αριθμό βιβλίων. Από το 1791 που εκδίδεται η «Εφημερίς» ο Ψαλίδας συγκαταλέγεται στους συνεργάτες των εκδοτών της.

Το 1792 εκδίδει με τον Κύπριο Ιωάννη Καρατζά το «Έρωτος αποτελέσματα», οι 3 ερωτικές ιστορίες που περιέχει είναι τα πρώτα ελληνικά διηγήματα με θέματα παρμένα από την τότε κοινωνική ζωή: «Ελεύθερο ανάγνωσμα προς επιθυμίαν και εγλετζέν των ευγενών νέων», όπως αναφέρει ο υπότιτλός του, διαπνεόμενος και από τολμηρές για την εποχή ιδέες. Τυπώθηκε πέντε φορές από το 1792 ως το 1836. Το 1795 ετοιμάζει ένα μεγάλο αριθμό έργων καθώς και επιστημονικών μεταφράσεων καθηγητών του.

Η διδασκαλία του

Το 1793 ανακρίθηκε ως ύποπτος φιλελεύθερων και φιλογαλλικών απόψεων από την αυστριακή αστυνομία. Ο ίδιος απόκρουσε τις κατηγορίες, όμως η παραμονή του στη Βιέννη παρέμενε επικύνδινη και αποφάσησε να επιστρέψει τελικά στην υπόδουλη Ελλάδα το 1796.

Στα Ιωάννινα διηύθυνε επί 25 έτη στην πιο σημαντική ίσως σχολή των Ιωαννίνων, που ήταν κληροδότημα του Γιαννιώτη εμπόρου Μαρούτση η οποία εν συνεχεία ονομάστηκε Καπλάνειος[1]. Εκείνο το διάστημα ο Α. Ψαλίδας εμπλουτίζει το πρόγραμμα της σχολής με μαθήματα φυσικών επιστημών, ιστορίας, γεωγραφίας, εμπορικών γνώσεων, ξένων γλωσσών. Έφερνε από ευρωπαϊκές πρωτεύουσες ειδικά όργανα, με τα οποία δίδασκε αστρονομία και κοσμογραφία, και εκτελούσε πειράμα φυσικής και χημείας, προσελκύοντας το ενδιαφέρον ακόμη και εξωσχολικών θεατών. Παράλληλα συγκρότησε αξιόλογη βιβλιοθήκη ανοικτή στο ευρύ κοινό, προσέλαβε εξειδικευμένο διδακτικό προσωπικό και εξασφάλιζε υποτροφίες στους καλύτερους μαθητές του.

Η καινοτομίες του δέχθηκαν την σκληρή κριτική των συντηρητικών κύκλων, κατηγορήθηκε από Ελληνες και μη ότι εισάγει αθεϊστικές απόψεις του Βολταίρου[2] και γενικά τις φιλελεύθερες απόψεις της Γαλλικής Επανάστασης. Για αυτό το σκόπο εξέδωσε το έργο «Καλοθελήματα», αποκρούοντας τις απόψεις των πολέμιών του.

Την εποχή που δίδαξε στα Ιωάννινα, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες της πόλης. Συμμετείχε σε δημογεροντίες, σε τοπικά δικαστήρια, ακόμη και ο Αλή πασάς τον είχε αποστείλει σε διπλωματικές αποστολές στην Ευρώπη, εκ μέρους του. Την εποχή που ξέσπασε η ένοπλη σύγκρουση του Αλή πασά και του Οθωμανού Σουλτάνου (1820-1822) κατέφυγε στο Ζαγόρι.

Γλωσσικό ζήτημα

Ενώ με τα πρώτα του έργα υιοθετούσε την αρχαϊζουσα γλώσσα, ως «αρχιδιδάσκαλος των Ιωαννίνων», όπως χαρακτηρίστηκε χρησιμοποιούσε την δημοτική. Μάλιστα δεν δεχόταν ούτε την μέση οδό του Αδαμάντιου Κοραή. Θεωρείται ένας από τους πιθανούς συγγραφείς της «Ελληνικής Νομαρχίας» και του «Ρωσαγγλογάλλου» έργο (επισήμως) ανώνυμου συγγραφέα.

Τα τελευαία του χρόνια

Ο Α. Ψαλίδας κατέφυγε στην Κέρκυρα, όπου ορίστηκε επίτιμος διδάκτορας της Ιoνίου Ακαδημίας, όμως δεν του δόθηκε η άδεια να διδάξει λόγω των προοδευτικών του απόψεων.

Ορίστηκε διευθυντής του σχολείου Λευκάδας, όπου και πέθανε λίγο αργότερα το 1829

Πηγές

* [[3]] Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων: Νεοελληνικός Διαφωτισμός
* Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, Εκδ, Αθηνών: Τόμος 9Β σελ.
* Ήπειρος, Εκδ. Αθηνών: λήμμα: Ηπειρώτες έμποροι και ευεργέτες σελ. 210

Παραπομπές

1. ↑ [[1]]Το 1805 η σχολή, παίρνει το όνομα του μεγάλου Ιωαννίτη ευεργέτου Ζώη Καπλάνη, εμπόρου στη Ρωσσία, σαν Καπλάνειος Σχολή και τίθεται υπο την προστασία του Πατριαρχείου. Πρώτος διευθυντής της ορίζεται ο διαπρεπής καθηγητής Αθανάσιος Ψαλίδας που είχε ολοκληρώσει τις σπουδές του στη Ρωσσία και στη Βιέννη.
2. ↑ [[2]]ο οποίος θεωρείτο βολταιριστής και ελευθερόφρονας.